Waldemar Cwenarski (1927-1953) - młody talent ze Lwowa

Waldemar Cwenarski, autportret

Sześćdziesiąt lat temu sztuka polska straciła wielką nadzieję polskiego malarstwa - Waldemara Cwenarskiego, zmarłego tragicznie w wieku zaledwie 27 lat. Był studentem czwartego roku Państwowej Wyższej Szkoły Sztuk Plastycznych we Wrocławiu. Miałby w tym roku 86 lat. Pozostawił dość ważną, aczkolwiek ze względu na młody wiek liczebnie skromną, spuściznę w postaci obrazów namalowanych na marnym płótnie, najgorszą z możliwych farb. Jakość materiałowa tych obrazów jest już dziś tak zła, że często dużo więcej możemy zobaczyć na dość licznie zachowanych fotografiach. Zgrzebna rzeczywistość PRL nie pozwalała na więcej. Pozatem, Cwenarski właściwie malował dla siebie, gdyż w kraju budującym socjalizm nikt na takie obrazy nie czekał.

Niespodziewanie, w roku 1955, a więc dwa lata po śmierci Cwenarskiego, na Ogólnopolskiej Wystawie Młodej Plastyki "Przeciw wojnie - przeciw faszyzmowi", zwanej tez Arsenałem, jury przyznało m.in. nagrody pracom jego autorstwa, co z pewnością było sporym zaskoczeniem, gdyż za życia nie był on artystą uznanym przez oficjalne czynniki. Nie trudno nie zauważyć pewnego szyderstwa i manipulacji w samym tytule wystawy, a już szczególnie w jego drugiej części "przeciw faszyzmowi", bowiem slowo "faszyzm" w tym okresie oficjalna propaganda kierowała przede wszystkim w stosunku do zbrojnego podziemia AK, NSZ i WiN. Była to typowa zagrywka typu "młodzi z nami budują socjalistyczną przyszłość". Ta wystawa nie była oczywiście przeciw Niemcom, ani tym bardziej przeciw Sowietom. Niemniej jednak starając się ją ocenić obiektywnie to trzeba przyznać, że dla tworzących w izolacji polskich artystów było to wydarzenie w plastyce polskiej po II wojnie światowej przełomowe, gdyż odbywało się w ramach V Światowego Festiwalu Młodzieży i Studentów, więc stworzyło możliwości wymiany poglądów i doświadczeń artystycznych z artystami wolnego świata. Niepodobna kalkulować, czy Cwenarski, gdyby żył, wystawiłby tam swoje prace. Przecież w polskim kontekście politycznym była to wystawa groteskowa: oto na fali odwilży, spowodowanej śmiercią sowieckeigo tyrana, władza wysiliła się na gest by pokazać światu, że w Polsce życie normalnieje z dnia na dzień. Manipulując opinię publiczną i ludzi sztuki, zresztą nie pierwszy raz, komuniści upiekli swoją własną "kaczkę na ogniu", który miał niby "podgrzewać" artystów i polską sztukę.

Rok 1953 Był to rok szczególny w powojennej historii udręczonego narodu polskiego, i to nie tylko ze względu na śmierć Józefa Wisionarowicza Stalina, bo ta musiała przynieść niemałą ulgę jego ofiarom, ale także ze względu na wydarzenia w polskiej polityce, gospodarce i kulturze. Można śmiało stwierdzić, że zmarły w tym roku Cwenarski, nie czuł się zbyt dobrze w tej nowej rzeczywistości. Był tym artystą, który w normalnej i niepodległej Polsce (gdyby taka była) miałby moralne prawo protestować przeciw Niemcom, bowiem to oni zabili mu matkę i siostrę, a nie jakimś naznaczonym przez władze "faszystom", tym bardziej że system hitlerowski historycy określają mianem nazizmu. To słowo, padające często z ust Sowietów - "ty polskij faszyst"- na dobre już wgryzło się do języka żydowsko-polskich ubeków i klawiszy, którzy wszędzie węszyli sojuszników SS i Wehrmachtu. Urodzony w w 1926 roku we Lwowie Cwenarski, musiał posiadać świadomość (był przeciez harcerzem i synem przedwojennego oficera Wojska Polskiego), że sowieckie "wyzwolenie" to nic innego niż następna okupacja. Był zmuszony "dzięki nim" opuścić ukochany Lwów, najbardziej wierne z polskich miast, które silnie istniało w świadomości każdego polskiego dziecka (vide Orlęta), i szukać szczęścia gdzie indziej. Wylądował w końcu we Wrocławiu, najbardziej lwowskim z polskich miast. Chyba nie kochał Sowietów, za tą "sprawiedliwość dziejową", a bólu i rozczarowania tzw. nową Polską, nie mógł wyrazić inaczej niż w scenach ukrzyżownia Chrystusa. Polska jaką znał ginęła na jego oczach; bez rodziny, bo ojciec zmarł już w roku 1938, Cwenarski popadał w coraz głębszą depresję, aż w końcu tragiczna śmierć (samobójcza?) to cierpienie przerwała. Pozostały po nim mocne, często religijne w treści, wizje.

Lwów przedwojenny

Jakim krajem była Polska, kiedy we Wrocławiu, mieście które zaakceptowało lwowskiego ducha, zmarł młody, nikomu prawie nieznany, malarz? Przede wszystkim był to rok kiedy wizja wolnej Polski została odsunięta na jeszcze dalszy plan. 24 lutego 1953 w sfingowanym procesie pokazowym skazano na śmierć przez powieszenie generała Emila Fildorfa ps. Nil. Więzienia były zapełnione ludźmi, w tym bardzo młodymi chłopakami i dziewczętami z pokolenia Zbigniewa Herberta (rocznik 1924), Cwenarskiego (rocznik 1926) czy Inki Siedzikowny (rocznik 1928). W styczniu toczył się w Krakowie pokazowy proces przeciw księżom z kurii krakowskiej. Związek Literatów Polskich poparł wyroki sądu. W tym samym roku, przebywający w przymusowym areszcie Stefan Wyszyński otrzymał od papieża Piusa XII nominacje kardynalską, a władze komunistyczne zamknęły Tygodnik Powszechny za odmowę opublikowania nekrologu Stalina. Polacy już od poprzedniego roku mogli kupować żywność tylko na kartki. Komuniści stolicy za to mogli chełpić się swieżo oddanym do użytku gmachem PZPR (dzisiejsza Giełda!). Polska była niemal spacyfikowana. Władza krzepła. 23 stycznia 1953 Telewizja Polska rozpoczęła emisje swych programów w każdy piątek. Polska coraz bardziej upodobniała się do kraju rad, co z goryczą mogli odczuć nawet ci co przed wojną cieszyli się, że w Magnitogorsku płoną wielkie piece. Nazwa Katowice została przemianowana na Stalinogród. Szczęśliwcem okazał się porucznik Franciszek Jarecki, który uciekł na myśliwcu MiG -15 na duńską wyspę Bornholm. W tym to roku odszedł zagubiony w świecie malarskim Waldemar Cwenarski.

Niech mówią obrazy

Chrystus ukrzyżowany

Patrząc na te krzyczące kolorami, często anty-estetyczne wizje Chrystusa ukrzyżowanego czy piety, z trudem umknąć możemy wrażeniu, że jest tu coś o nas, o naszym kraju w czasach stalinowskiej nocy, a nie tylko bunt przeciw "faszyzmowi". To te konflikty, często natury politycznej, istniejące w ówczesnym świecie malarskim nie pozwalały Cwenarskiemu na wyjście z kręgu osobistych tragedii. W PWSSP we Wrocławiu znalazł się Cwenarski w okresie kiedy obowiazującym kanonem malarskim był socrealizm. Odrzucał zarówno ten styl jak i estetyzm kolorystów, który reprezentowany był przez szerokie grono przedwojennych profersorów-malarzy. Jako zdyscyplinowany student, ale jednak z musu, produkuje akademicko poprawne prace, a to co dla niego samego ważne - dla siebie. To co maluje dla siebie, do szuflady, ma już zupełnie inny język, jest to anty-estetyzm dużej odwagi i brawury, oraz ekspresjonizm połączony z głębokim moralizmem. Miał dość dramatów w życiu by takim moralistą zostać. Moralizm obrazów Cwenarskiego jest moralizmem chrzescijańskim, a nie marskistowsko-leninowsko-stalinowskim, jak życzyłby sobie tego zapewne ojciec ludzi radzieckich - Stalin. Wystarczy chociażby spojrzeć na Pietę i ujrzeć Chrystusa w postaci człowieka zabitego, zgodnie z konwencją wielkich mistrzów spoczywającego na kolanach bolejącej matki. Sam układ rozrzuconych rąk kobiety sugeruje formę krzyża. Nieopisany dramat matki cierpiącej malarz wyraził w formie krzyczącej, rozrzarzonej czerwieni, która jest skoncentrowana w górnej partii postaci. Dolna część jest spokojniejsza - panują tam brąze, kobalty i szarości, nastrój typowy dla stanu śmierci. Patrząc dziś na ten obraz, i trzymając przed oczyma wizje co się wtedy działo w Polsce, nie trudno sobie wyobrazić Chrystusa wśród torturowanych w ubeckich więzieniach żołnierzy niezłomnych. Obraz musiał bardzo poruszać malarza osobiście, gdyż jego osobisty ból nie znajdował oparcia w ramionach matki, którą stracił w roku 1940, zaledwie w dwa lata po śmierci ojca.

Pieta

Wielu krytyków sztuki, i całkiem słusznie, dopatruje się w obrazach Cwenarskiego podobieństw do symbolicznych wizji Wojtkiewicza. Dramat wizji Cwenarskiego potęguje jednak fakt, że nie są one modelowane z wyobraźni, lecz wywodzą się z autentycznych doświadczeń wczesnego dzieciństwa i młodości. W cyklu "Etiud" odnaleźć możemy ślady dzieciństwa, które zbyt szybko stało się wiekiem dojrzałym - dzieci w pasiakach i o dużych wyłupiastych oczach, zasuszone główki, dzieci dźwigające trumnę itp. Słowem, pełny życiorys człowieka, który musiał uchodzić z ukochanego Lwowa, cierpieć pod okupacją niemiecką, a kiedy przyszło w końcu "wyzwolenie", zmuszony był żyć samotnie, bez rodziny, pełen egzystencjalno-artystycznych rozterek, w ujarzmionym przez Sowietów kraju.

Człowiek AD 2013 może znaleźć w obrazach Cwenarskiego przejmujący humanizm reprezentowany wizją Boga, który stał się człowiekiem, i ukrzyżowany za nas, wstąpił do nieba, i powtórnie przyjdzie sądzić żywych i umarłych, a królestwu jego nie będzie końca. Także to bardzo mocne i ważne słowo, matka, tak dla Cwenarskiego istotne, dziś w czasach kiedy podejmowane są próby by je wyrugować wraz ze słowem ojciec ze słownika ludzkości, musi być z całą stanowczością przez Chrześcijan bronione. Cwenarski przejrzał, że droga krzyżowa Polaków jest nierozerwalnie związana z narracją Nowego Testamentu. Musimy pamiętać tego malarza, któremu nie było dane się zestarzeć.

Epilog

Zdewastowany pomnik Cwenarskiego we Wrocławiu

W III Rzeczpospolitej kwitnie liberalizm, który coraz bardziej upośledza od wieków chrześcijański naród. Krzyż, jak za czasów Nerona, jest przedmiotem ataków "nieznanych sprawców", bezczeszczone są miejsca kultu religijnego oraz cmentarze. a księża są lżeni na ulicach polskich miast. Młodzi i chmurni nawet dziś nie mogą spoczywać w spokoju. Pomnik Cwenarskiego na wrocławskim cmentarzu uległ dewastacji, a podobny los spotkał też pomnik Inki Siedzikówny w Parku Jordana w Krakowie. Oby "nieznanym sprawcom" uschły ręce.

Zygmunt Jasłowski

17.06.2013r.
RODAKpress