O metodzie harcerskiej - BS

 


Stale doskonalony i pobudzający do rozwoju program
O metodzie harcerskiej

Każdego roku na kilka dni przed 22 lutego w mediach społecznościowych można zaobserwować tajemnicze hasło "DMB" połączone z bieżącym rokiem - DMB 2017 - do którego czasem dołączone są życzenia i fotografie. Uważny obserwator bez trudu zorientuje się, że na zdjęciach tych najczęściej widać umundurowanych harcerzy (autorów wpisów). Co sprawia, że co roku harcerze "ujawniają się" w mediach społecznościowych?

Skauting

Odpowiedź na to pytanie niesie rozwinięcie tajemniczego skrótu DMB - Dzień Myśli Braterskiej; to harcerskie święto obchodzone 22 lutego na pamiątkę dnia narodzin twórcy skautingu, Roberta Baden-Powella, który wykorzystał swoje wojskowe doświadczenia w szkoleniu zwiadowców do opracowania metody pracy z chłopcami, a potem, z pomocą siostry i żony, również z dziewczętami. Skauting to ruch wychowawczy mający wspierać wszechstronny i harmonijny rozwój młodych ludzi, tak aby mogli oni osiągnąć pełnię swoich możliwości i byli gotowi do przyjmowania odpowiedzialnych funkcji w społeczeństwie. Zgodnie z zasadami sformułowanymi przez Roberta Baden-Powella, wychowanie skautowe, w którym duży nacisk kładzie się na doświadczenie i samodzielność, oparte powinno być o wypełnianie trzech obowiązków: - wobec Boga (naczelne miejsce wartości wyższych, duchowych, wierność im) - wobec bliźnich (pomoc drugiemu człowiekowi niezależnie od tego, kim jest) - wobec siebie (odpowiedzialność za własny rozwój).

Harcerstwo - skauting plus niepodległość

Ruch skautowy szybko zyskał uznanie i popularność, a wydany przez Baden-Powella w 1908 roku podręcznik skautowy "Scouting for Boys" dotarł również na ziemie polskie, znajdujące się w tym czasie pod zaborami. Książkę przetłumaczył Andrzej Małkowski, który zaraził się ideą tworzenia skautingu i rozpoczął propagowanie i budowanie ruchu wśród Polaków, przede wszystkim w środowiskach patriotycznych, często na podstawie działających już organizacji niepodległościowych, takich jak "Sokół" czy "Zarzewie". Skauting błyskawicznie zyskał popularność wśród młodzieży i wychowawców - pierwszy skautowy kurs instruktorski odbył się już w roku 1911 i w tym samym roku powstały, we Lwowie, pierwsze polskie drużyny skautowe, trzy męskie i jedna żeńska. Środowiska wprowadzające w życie metodę skautową działały zresztą w wielu innych miejscach, korzystając czasem z możliwości innych organizacji młodzieżowych i skupiając ludzi o wyraźnych dążeniach niepodległościowych. W roku 1912 w odniesieniu do skautingu zaczęto używać polskich terminów, takich jak "zastęp" zamiast "patrolu". Powstała też nazwa dla polskiego ruchu skautowego - "harcerstwo". Co ciekawe, nazwa ta, dzisiaj już od dawna utrwalona i niebudząca wątpliwości, nie miała być po prostu spolszczeniem nazwy ruchu zainicjowanego przez Roberta Baden-Powella, ale niosła w sobie znaczenie specyficznie polskie. Jak powiedział Andrzej Małkowski - "Harcerstwo to skauting plus niepodległość". Bardzo silny wątek patriotyczny, wpisana w Przyrzeczenie Harcerskie "służba Bogu i Polsce" - na stałe już pozostały charakterystyczne dla polskiego skautingu: harcerstwa.

W listopadzie roku 1918 doszło do połączenia różnych środowisk i organizacji harcerskich - powstał Związek Harcerstwa Polskiego, który wkrótce stał się członkiem-założycielem światowych organizacji skautów i skautek. Wraz z odzyskaniem niepodległości rozpoczęła się wielka praca budowania państwa, której niezwykle ważną częścią było wychowanie świadomych i odpowiedzialnych obywateli. Harcerze z entuzjazmem zaangażowali się w tworzenie nowej rzeczywistości, instruktorzy pracowali z kolejnymi rocznikami młodzieży, powstawały nowe drużyny i środowiska. Młodzi ludzie garnęli się do ZHP, gdzie mogli przeżywać niezapomniane przygody, pracować nad własnymi charakterami i obcować z ludźmi nieco starszymi od siebie, którzy traktowali młodzież poważnie i partnersko. To między innymi harcerskie wychowanie w zgodzie z ideałami, nacisk na odpowiedzialność za własny rozwój i troskę o społeczeństwo sprawiły, że pokolenie Alka, Zośki i Rudego mężnie stanęło do walki o niepodległość w latach II wojny światowej, w Powstaniu Warszawskim i później. Wspomnieć wystarczy, jak wielki udział w konspiracyjnej walce miały Szare Szeregi. Śmiało można też powiedzieć, że współcześnie nawet ktoś, kto nigdy nie był harcerzem chociaż "ze słyszenia" zna imiona bądź pseudonimy Alka, Zośki, Rudego, a czasem i wielu innych - i kojarzy te imiona z bohaterską walką w obronie Ojczyzny, wolności, prawdy. Dla wielu też bohaterowie "Kamieni na szaniec" Aleksandra Kamińskiego stają się wzorami czy raczej niedościgłymi ideałami. Bardzo często uczniowie, którzy w szkole czytają "Kamienie na szaniec", szczerze zachwycają się bohaterami niewiele przecież od nich starszymi, ale nie widzą możliwości ich rzeczywistego naśladowania, bo "przecież oni żyli w innych czasach, teraz nie ma wojny". Niekiedy tylko udaje się nauczycielowi doprowadzić do zaangażowania uczniów w dyskusję na temat współczesnego patriotyzmu. Tymczasem na stronach "Kamieni na szaniec" znaleźć można nie tylko opowieści o konspiracyjnych akcjach, ale również manifestację metody wychowawczej, która pozwala młodemu człowiekowi "zostać naprawdę sobą", wziąć odpowiedzialność za swój rozwój i przeżywać przygody, nie zapominając przy tym o powinnościach wobec Ojczyzny i bliźnich.

Mowa oczywiście o metodzie harcerskiej, zgodnie z którą pracują i współcześni harcerze, a której warto poświęcić nieco uwagi nie tylko ze względu na Dzień Myśli Braterskiej, ale również w związku z jej wielką atrakcyjnością i skutecznością wychowawczą.

Harcerskie wychowanie

Metoda harcerska opiera się na czterech elementach i charakteryzuje sześcioma cechami.

Pierwszym elementem są Prawo i Przyrzeczenie Harcerskie - młody człowiek spotyka się z jasno sformułowanymi wartościami i zasadami . Ideały zostają zatem wysunięte na pierwszy plan - mowa tu o służbie Bogu i Polsce, pomocy bliźnim, braterstwie, najróżniejszych cnotach, których osiąganie wymaga nieustannej pracy nad sobą, nad własnym charakterem. Młodzieńczy idealizm, który nieraz domaga się nieskazitelności autorytetów i własnej, ma szansę realizacji w konkretnym działaniu. Trzeba przy tym pamiętać, że bardzo wiele zależy od wychowawców, w harcerstwie instruktorów, i ich świadectwa starań o życie zgodne z ideałami. A młody idealista to czujny obserwator.

Drugi element to uczenie w działaniu , a właściwie można powiedzieć - życie w działaniu. Kluczowymi hasłami, które oddają specyfikę harcerskiego poznawania świata, są "wyzwanie" i "przygoda" , a w kontekście metod pracy - gra, która zaangażuje, "wciągnie" uczestników, pozwoli im przeżywać silne emocje związane ze współzawodnictwem i współpracą.

Współzawodnictwo i współpraca bezpośrednio łączą się też z trzecim elementem metody harcerskiej - działaniem w małych grupach rówieśniczych . W harcerstwie są to zastępy, jednak przede wszystkim chodzi o to, aby młodzi ludzie odkrywali świat i siebie w towarzystwie kilku prawdziwych przyjaciół, takich od wspólnych wędrówek, nocnych rozmów przy ognisku, często ekstremalnych przygód, nocowań w trudnych warunkach, wielkiego zmęczenia po całym dniu i śniadania nad jeziorem o wschodzie słońca. Słowem - chodzi o prawdziwe, głębokie, stopniowo kształtujące się w działaniu relacje , które więcej mają wspólnego z braterstwem broni niż szkolnym koleżeństwem i zapewniają młodzieży, zwłaszcza w trudnym czasie lat -nastu, poczucie bezpieczeństwa w grupie. Podejmowanie wyzwań i przeżywanie przygód razem z przyjaciółmi kształtuje przy tym odpowiedzialność i samodzielność młodych ludzi.

Czwartym elementem metody jest stale doskonalony i pobudzający do rozwoju program . Młodzież nie jest zatem wyłącznie "puszczona luzem" w wir gier, zabaw i przygód. Nad wszystkim czuwają wychowawcy, którzy kształtują i nieustannie dostosowują program - wyznaczają cele, zadania, stawiają problemy, pobudzają refleksję, powierzają "misje" - w zależności od potrzeb poszczególnych wychowanków. I tu pojawia się drugi "składnik" metody harcerskiej - jej cechy, zgodnie z którymi instruktorzy budują program dla swoich podopiecznych. Trzeba przy tym zauważyć, że w modelu harcerskim instruktorzy najczęściej nie są o wiele starsi od wychowanków, występują raczej w funkcji zbliżonej do starszego rodzeństwa niż "nauczyciela". Istotny jest też wzajemny szacunek i poważne traktowanie młodzieży.

Działanie zgodne z metodą harcerską powinno odznaczać się pozytywnością , indywidualnością , wzajemnością oddziaływań , dobrowolnością i świadomością , pośredniością oraz naturalnością .

Każde działanie ma służyć dobru, ma budować, tworzyć. Pozytywność metody harcerskiej polega jednak również na znajdowaniu i wzmacnianiu pozytywnych cech i dążeń młodych ludzi. Nie sposób to osiągnąć bez indywidualnego podejścia do każdego harcerza. Dopiero dokładne poznanie wychowanków przez instruktora pozwala mu na dostosowanie zadań do potrzeb młodzieży. Podobnie jest zresztą w grupie rówieśniczej - prawdziwa i pełna współpraca możliwa jest, gdy już prawie rozumiemy się bez słów; gdy każdy wie, na co go stać, w czym kto może pomóc i komu w czym trzeba pomóc - i nie boi się o pomoc poprosić lub ją zaofiarować. Indywidualność metody harcerskiej wyraża się również w nacisku na pracę nad sobą, nad własnym charakterem, nad własnymi umiejętnościami i zdolnościami.

Relacje nigdy nie działają tylko "jednostronnie". Instruktor, który poznaje "swoich" harcerzy, spędza z nimi czas, przeżywa przygody - wchodzi z nimi w relacje, które zgodnie ze swoją naturą charakteryzują się wzajemnością oddziaływań . Większość z osób, które pracują z dziećmi i młodzieżą wolontariacko (chociaż niekoniecznie tylko tak), mówi, że równie wiele daje, co dostaje od swoich podopiecznych. W działaniu zgodnym z metodą harcerską, jej zasadom podlegają również osoby dorosłe, pełniące funkcje wychowawcze - nie powinno być tu miejsca na frustrację i zniechęcenie. Wzajemność oddziaływań dotyczy oczywiście również samej młodzieży.

Pośredniość i naturalność wychowania w oparciu o metodę harcerską umożliwiają rzeczywiste uczenie w działaniu. Instruktor w przygotowaniu programu podąża najpierw za naturalnymi zainteresowaniami swoimi i podopiecznych, umożliwia dzielenie się doświadczeniami i wzajemną naukę. Zachęca do doskonalenia umiejętności, pogłębiania wiedzy, podejmowania wyzwań. Naturalność ta polega również na dostosowaniu aktywności do wieku i potrzeb harcerzy. Działania te jednak są pośrednie - nie polegają na teoretycznych wykładach i udzielaniu instrukcji, ale na doświadczeniu i późniejszej refleksji. Harcerz sam może odkryć rozwiązanie problemu, poradzić sobie, odpowiedzieć na pytania, wysnuć wnioski. Samodzielność jest niezwykle ważnym składnikiem wychowania wedle metody harcerskiej.

Ostatnie cechy to dobrowolność i świadomość celu . Cóż, każdy, kto miał do czynienia z prowadzeniem szkolnych lekcji, na własnej skórze doświadczył prawdziwości powiedzenia "z niewolnika nie ma robotnika" i z udręką myślał "żeby im się chciało chcieć.". Aby harcerska metoda mogła zadziałać, i wychowanek, i instruktor "muszą" chcieć się w nią zaangażować, duszą i ciałem włączyć się we wspólne działania. A przy tym - nie zapominać o celu: dążeniu do ideałów zawartych w Prawie i Przyrzeczeniu Harcerskim.

W świetle tych zasad, w ogniu takiego działania wzrastali i kształtowali się Alek, Zośka, Rudy, ich przyjaciele i kolejne pokolenia harcerzy. Ten model wychowania dał Polsce bohaterów, którzy nie tylko byli gotowi walczyć za nią aż do śmierci, ale też - żyć dla niej - pracę wybierać ze względu na jej pożyteczność dla społeczeństwa (szklarskie zajęcie bohaterów "Kamieni na szaniec" na początku okupacji, gdy zima straszyła pozbawionych szyb w oknach mieszkańców Warszawy), nieustannie dbać o własny rozwój, a w najczarniejszych godzinach terroru okupacyjnego głowić się nad moralnym problemem "Czy wolno zabić Niemca? - Czy wolno zabić człowieka?".

Metoda harcerska pozwala na harmonijny i wszechstronny rozwój dzieci i młodzieży, dąży do rozbudzenia i podsycenia naturalnej ciekawości świata, skłania do pracy nad sobą i wzmacnia pozytywne cechy indywidualnie traktowanego młodego człowieka. Przedstawia wartości i ukazuje wagę powinności - służby. Sprzyja budowaniu trwałych relacji i kształtowaniu samodzielności i odpowiedzialności.

Na Dzień Myśli Braterskiej wystarczy chyba życzyć nam wszystkim - harcerzom i nie-harcerzom - jak najszerszej znajomości metody harcerskiej i realizowania jej wątków gdzie tylko się da. Można by pomarzyć o takiej szkole.

AJ

12.04.2017r.
Reduta Dobrego Imienia

 
RUCH RODAKÓW: O Ruchu - Dołącz do nas - Aktualności RR - Nasze drogi - Czytelnia RR
RODAKpress: W skrócie - RODAKvision - Rodakwave - Galeria - Animacje - Linki - Kontakt
COPYRIGHT: RODAKnet